تعاريف و کاربردها
-(1 Body)  Print

تعاريف و کاربرد عقود اسلامي
 


وام قرض الحسنه
قرض الحسنه عقدي است که به موجب آن يکي از طرفين (قرض دهنده) مقدارمعيني از مال خود را به طرف ديگر(قرض گيرنده) تمليک ميکند که قرض گيرنده مثل ويا درصورت عدم امکان ،قيمت آنرا به قرض دهنده رد نمايد.

کاربرد و موارد اعطاي قرض الحسنه :

 جهت رفع احتياجات ضروري نظير هزينه ازدواج و تامين جهيزيه ، هزينه درمان بيماري ، ازدواج

 

 تسهيلات در قالب عقود مبادله اي

   عقد فروش اقساطي

عبارتست از واگذاري عين به بهاي معلوم به غير ، به نحوي که تمام يا قسمتي از بهاي مزبور به اقساط مساوي يا غير مساوي در سررسيد يا سررسيدهاي معين دريافت گردد.

 با توجه به قانون عمليات بانکي بدون ربا ، فروش اقساطي را ميتوان به سه دسته تقسيم نمود:

فروش اقساطي مواد اوليه، لوازم يدکي وابزار کار

کاربرد (تامين سرمايه در گردش واحدهاي توليدي  اعم از حقيقي و حقوقي )

فروش اقساطي وسايل توليد، ماشين آلات وتاسيسات

کاربرد ( جهت گسترش امور توليد ، خدمات و خريد کالاهاي مصرفي با دوام ساخت داخل کشوربا عمر مفيد بيش از يک سال  )

فروش اقساطي مسکن (به منظور گسترش در امر مسکن )

عقد  جعاله

عبارتست از التزام شخص ( جاعل) يا کارفرما به اداي مبلغ يا اجرت معلوم (جعل) در مقابل انجام عملي معين ، طبق قرارداد.(طرفي که عمل را انجام ميدهد عامل يا پيمانکار ناميده مي شود)

بانکها ميتوانند درامور توليدي مشتمل بر ( صنعت ، معدن ، کشاورزي ، مسکن و ساختمان  ) ،امور  بازرگاني وخدماتي با تنظيم قرارداد به عنوان ((عامل))يا عند الاقتضاء به عنوان ((جاعل))مبادرت به جعاله نمايند.

ازجمله ويژگيهاي عقد جعاله

جعاله از جمله تسهيلات کوتاه مدت جهت گسترش امور توليدي ، بازرگاني وخدمات است.

 هزينه هايي که براي انجام عمل جعاله لازم است علي الوصول برعهده عامل ميباشد.

عقد اجاره به شرط تمليک

عقد اجاره ايست که در آن شرط شود مستاجر در پايان مدت اجاره در صورت عمل به شرايط عين مستاجره را مالک گردد. اجاره به شرط تميلک از سه عقد به شرح ذيل تشکيل ميگردد.

بانکها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت گسترش امور خدماتي ، کشاورزي ، صنعتي و معدني ، مسکن  مبادرت به اجاره به شرط تمليک نمايند 

  • خريد
  • اجاره
  • واگذاري يا فروش

تسهيلات عقد سلف

موضوع معامله سلف عبارت است از پيش خريد نقدي محصولات واحدهاي توليدي در بخشهاي صنعتي، معدني و کشاورزي به قيمت معين

مدت معامله سلف يک دوره توليد حداکثر يکسال مي باشد

شرايط متقاضي معاملات سلف:

راساً توليد کننده کالاي مورد معامله باشد.

 وسايل وامکانات توليد کالاي موضوع معامله را داشته باشد.

 مقدار کالاي مورد معامله در توان وظرفيت توليدي متقاضي در مدت قرارداد بوده وامکان تحويل کالاي پيش فروش شده را در مهلت تعيين شده دارا باشد.

 تسهيلات دريافتي را به مصرف توليد همان کالاي مورد معامله سلف برساند.

عقد مشارکت مدني

مشارکت مدني عبارت است از در‌آميختن سهم الشرکه نقدي يا غير نقدي متعلق به اشخاص حقيقي ويا حقوقي متعدد به نحو مشاع به منظور انتفاع ،طبق قرار داد.

سرمايه مشارکت مدني برخلاف مضاربه که تماماً ونقداً توسط مالک تامين ميگردد اعم از نقدي وغير نقدي که ميتواند به دفعات پرداخت گردد.  

 مشارکت مدني به قصد انتفاع انجام مي پذيرد.

دربخش توليدي(صنعتي، معدن، کشاورزي و مسکن)

دربخش بازرگاني(داخلي، صادرات و واردات)

 در بخش خدماتي

 

عقد مضاربه 
مضاربه قراردادي است که به موجب آن يکي از طرفين (مالک)  عهده دار تامين سرمايه (نقدي) ميگردد، با قيد اين که طرف ديگر (عامل) با آن تجارت کرده و در سود حاصله شريک باشند.

موضوع مضاربه:

 موضوع همان خريد وفروش کالايي است که بين صاحب سرمايه(مالک) وعامل توافق گرديده است که مي تواند:

خريد وفروش کالا در داخل وخارج کشور باشد(بازرگاني داخلي)

خريد کالا از داخل وبه قصد فروش در خارج از کشور باشد(صادرات)

 ورود کالا از خارج به قصد فروش درداخل کشور باشد(واردات)

ويژگيهاي عقد مضاربه:

مضاربه صرفاً دربخش بازرگاني کاربرد دارد.

مضاربه از جمله تسهيلات کوتاه مدت است ونبايد از يک دوره خريد وفروش حداکثر يک سال تجاوز نمايد

 درمضاربه نقش مالک وعامل کاملاً جداي از يکديگر است يعني مالک فقط تامين کننده تمام  سرمايه لازم است وعامل صرفاًکار عامليت خود راانجام ميدهد.

هزينه هاي مضاربه کلاً بعهده مالک ميباشد واز محل سرمايه مضاربه تامين ميگردد

عقد خريد دين

اسنادو اوراق تجاري به آن دسته از از اوراق بهادار اطلاق مي گردد که مفاد آن حاکي از بدهي ناشي از معاملات تجاري باشد  شعب مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت واحدهاي توليدي و بازرگاني و خدماتي اسناد واوراق تجاري متعلق به اين قبيل واحدها را طبق ضوابط و به منظور تامين مالي نيازهاي کوتاه مدت مشتريان  تنزيل نمايند .

ضوابط اجرايي :

  • خريد وتنزيل اسناد و اوراق تجاري در صورتي مجاز است که سررسيد اسناد حداکثر از يکسال تجاوز ننمايد .
  • اوراق و اسناد تجاري بايد به قيمتي کمتر از مبلغ اسمي آنها تنزيل شده و اين تفاوت قيمت نمي تواند ازمبلغ  سود مترتب بر خريد اسناد تجاري بيشتر باشد
  • چکهايي که تنزيل مي گردند توسط متعهد اصلي قابل پرداخت است

عقد مزارعه (دردست بررسي  مي باشد)

در قانون مدني مزارعه عقدي است که (( به موجب آن احدي از طرفين زميني را براي مدت معيني به طرف ديگر مي دهد که آن ر ا زراعت کرده و حاصل را تقسيم کنند  ))

لذا اين عقد قراردادي است بين صاحب زمين وکشاورز که به موجب آن کشاورز زمين را کشت مي نمايدو محصول به سهم معيني که مورد توافق طرفين قرار گرفته بين آنان تقسيم مي شود  اصطلاحاًطرفي که زمين را تامين مي نمايد مزارع و يا مالک و طرفي که زراعت مي نمايد زارع و يا عامل ناميده مي شود

لذا بر اساس ماده 17 قانون عمليات بانکي بدون ربا : بانکها مي توانند اراضي مزروعي و يا باغات را که در اختيار و تصرف خود دارند به مزارعه يا مساقات بدهند و علاوه بر آن عوامل ديگر نظير آب ، بذر ، کود ، سم ،وسايل و ابزارتوليد و وسايل حمل و نقل را طبق قرارداد تامين نمايند.

اجزاي تشکيل دهنده مزارعه :

  • زمين
  • کار
  • محصول
  • مدت

عقد مساقات (دردست بررسي  مي باشد)

معامله ايست  که بين صاحب درخت و امثال آن با عامل در مقابل حصه مشاع معين از ثمره واقع مي شود و ثمره اعم است از ميوه ، برگ  ، گل و غيره

لذا بر اساس ماده 17 قانون عمليات بانکي بدون ربا : بانکها مي توانند به منظور افزايش بهره وري و توليد محصولات کشاورزي ، باغات و درختان مثمري را که مالک عين ويا منفعت آنها باشندو يابه هر عنوان اجازه تصرف و بهره برداري از آنها را کسب نمايند به مساقات بدهند .مضافاً اينکه بانکها مي توانند علاوه بر آن عوامل ديگر نظير آب ، بذر ، کود ، سم ،وسايل و ابزارتوليد و وسايل حمل و نقل را طبق قرارداد تامين نمايند.

اجزاي تشکيل دهنده مساقات :

  • درخت
  • کار
  • ثمره
  • مدت

عقد مرابحه (دردست بررسي مي باشد)

به موجب اين عقد، بانک يا موسسه اعتباري به عنوان عرضه‌کنند ه ، بهاي تمام شده اموال و خدمات را به اطلاع متقاضي مي‌رساند و سپس با افزودن مبلغ يا درصدي اضافي به عنوان سود، آن را به صورت نقدي، نسيه دفعي يا اقساطي، به اقساط مساوي و يا غير‌مساوي در سررسيد يا سررسيد‌هاي معين به متقاضي به فروش مي‌رساند. اين عقد از توانمندي‌هاي بالايي، به خصوص در بکارگيري آن به شکل کارت‌هاي الکترونيکي اعتباري برخوردار است، به گونه‌اي که نقاط ضعف کارت اعتباري مبتني بر عقد قرض‌الحسنه را پوشش مي‌دهد. بانک‌ها و موسسات اعتباري با بکارگيري عقد مرابحه، نيازهاي مختلف خانوارها را مرتفع خواهند ساخت و کمک شاياني به شکوفايي اقتصاد خانواده خواهند کرد.

بيع مرابحه به معامله‌اي اطلاق مي‌گردد که فروشنده با اعلام بهاي کالاي خريداري شده، آن را گران‌تر از قيمت خريد بفروشد.

شرايط بيع مرابحه :

صحت بيع مرابحه وابسته به شروطي است که ذيلا به آنها اشاره مي‌شود:
 -
اطلاع دو طرف از قيمت و سود و غيره
- در بيع مرابحه فروشنده و خريدار بايد از قيمت خريد ( رأس‌المال )، مقدار سود ، مقدار غرامت و نيز هزينه‌هايي که فروشنده براي حمل‌ونقل کالا و جز آن، متحمّل شده است آگاهي داشته باشند.
بنابراين اگر فروشنده بگويد اين لباس را به مبلغي که خريده‌ام به اضاف? فلان مقدار سود به تو فروختم، معامله باطل است؛ چون قيمت خريد معلوم نيست.

- وجوب اخبار خريدار از قيمت و هزينه‌ها
بر فروشنده واجب است قيمت خريد و هزينه‌هاي پرداختي را صادقانه به خريدار خبر دهد و چنانچه در اخبار از قيمت خريد دروغ بگويد مشتري - بنا به قول مشهور- بين فسخ عقد و گرفتن کالا با همان قيمتي که در عقد ، معيّن شده، مخيّر است.

-  فروختن بعض از مجموعه به بيع مرابحه
اگر کسي مجموعه‌اي از کالا را به قيمتي بخرد، فروختن بعض آنها به صورت بيع مرابحه صحيح نيست، هرچند هرکدام را جداگانه قيمت‌گذاري کند، مگر آنکه حقيقت حال را به خريدار اطّلاع دهد.

-  فروش کالاي نسيه به بيع مرابحه
اگر فروشنده، کالايي را که به صورت نسيه خريده است بدون آنکه به خريدار خبر دهد، به بيع مرابحه به او بفروشد، در اينکه براي مشتري نيز مشابه مقدار زماني که جهت پرداخت قيمت براي فروشنده است، ثابت مي‌شود يا آنکه وي تنها بين فسخ عقد و پرداخت قيمت کالا به صورت نقد ، مخيّر مي‌باشد، اختلاف است. [?]

-  نسبت دادن سود به رأس‌المال
در بيع مرابحه، نسبت دادن سود به رأس‌المال- که در روايت به بيع ده يازده يا ده دوازده تعبير شده- مکروه است؛ بدين صورت که بگويد: اين کالا را به تو در برابر صد تومان و سود هر ده تومان، يک تومان فروختم؛ ليکن اگر بگويد اين کالا را به ??? تومان يا به صد تومان با ده تومان سود فروختم، کراهت بر طرف مي‌شود.

عقد استصناع  (دردست بررسي مي باشد)

عقد استصناع عمدتاً به منظور ساخت (توليد، تبديل و تغيير) اموال منقول و غيرمنقول با مشخصات
مورد تقاضا و تحويل آن در دوره زماني معين مورد استفاده قرار مي‌گيرد. شبکه بانکي مي‌تواند با اعطاي تسهيلات در قالب عقد استصناع به شکوفايي توليد داخلي در بخش‌هاي صنعت و معدن، مسکن و کشاورزي و غيره کمک قابل ملاحظه‌اي نمايد.

استصناع قراردادي است با توليد کننده براي ساختن چيزي که در آن خريدار «مُستَصنِع» ، فروشنده يا توليد کننده « صَنيع» وکالاي ساخته شده « مصنوع » ناميده مي شوند يا توافقي است بين توليد کننده (به عنوان فروشنده) وخريدار براي فروش کالايي که به هنگام انعقاد قرارداد وجود ندارد و به سفارش خريدار با اوصاف معين در آينده ساخته و تحويل مي شود.

نکته مهم در استصناع و وجه تمايز آن با عقود مشابه موجل بودن ثمن آن است.استصناع عقدي است لازم يعني طرفين عقد نمي توانند بدون رضايت يکديگر به طور يکجانبه آن را فسخ کنند. در قرارداد استصناع نمي توان شرطي مبني بر عدم مسووليت فروشنده در قبال عدم تحقق شرايطي که براي کالاي موضوع قرارداد(مصنوع) شمرده مي شود، درج نمود.

بانک به دو شيوه مي تواند عقد استصناع را به کار گيرد:

ـ بانک مجاز است که مطابق عقد استصناع کالايي را بخرد و آن راطي اقساط و يا پرداخت موجل به خريدار بفروشد. به اين شيوه اصطلاحا عقد استصناع فروش گفته مي شود.

ـ همچنين بانک مي تواند به عنوان فروشنده کالايي با اوصاف و شرايط معلوم با خريدار وارد عقد استصناع شده و سپس در مقام خريدار و به موجب يک عقد استصناع موازي با توليد کننده کالاي موصوف قرارداد استصناع امضا نمايد. به اين شيوه اصطلاحا عقد استصناع موازي گفته مي شود پرداخت ثمن معامله در هر دو قرارداد مي تواند نقد و يا موجل و يا در قالب اقساط باشد.

?  مراحل عملي عقد استصناع فروش و عقد استصناع موازي

عقد استصناع فروش

ـ خريدار:   تقاضايش را براي خريد کالايي با مشخصات کامل و قيمت معلوم در چارچوب عقد استصناع تسليم بانک مي کند. زمانبندي پرداخت قيمت چه به صورت نقدي و چه موجل بر اساس توافق انجام مي گيرد

ـ بانک : معمولا حساب مي کند که در عمل چه مبلغي را درعقد موازي پرداخت مي کند باضافه سود منطقي.

ـ بانک : خود را متعهد به توليد و تحويل کالا در زمان معين و با اوصاف مشخص مي کند

عقد استصناع موازي

ـ بانک : توليد کالا را مطابق اوصاف و شرايطي که تعهد کرده بود به توليد کننده سفارش مي دهد و درباره قيمت و موعد تحويل کالا با او به توافق مي رسد.

ـ فروشنده( توليد کننده): خود را متعهد به توليد کالا با اوصاف معين و تحويل آن در موعد مقرر مي کند.

تحويل و پذيرش کالا

ـ فروشنده(توليد کننده): کالاي توليد شده را يا مستقيما تحويل بانک مي دهد و يا به مرجعي که بانک در قرارداد محلش را تعيين نموده است تحويل مي دهد.

ـ بانک : کالاي توليد شده را يا خود مستقيما به خريدار تحويل مي دهد و يا شخص ثالثي را به اين کار مي گمارد. خريدار حق دارد اطمينان حاصل نمايد که کالا حائز اوصافي که در قرارداد ذکر شده هست يا خير